Museum aan het Vrijthof
ZOEKEN
ENGLISH
CONTACT


Uit de collectie Bonhomme-Tielens*: twee landschappen in lijst van Herman Saftleven

Het museum heeft ze een tijdje moeten missen, maar na een intensieve restauratie van de lijsten zijn ze teruggekeerd in de collectie: twee kleine olieverfschilderijen op koper toegeschreven aan de schilder en graveur Herman Saftleven (1609 - 1685).** Het eerste werk is een voorstelling van een bosachtig landschap met aan de linkerkant een man en een vrouw en aan de rechterkant een boerderij waarnaast op de voorgrond een ruiter te paard staat. Het tweede verbeeldt een heuvelachtig riviergezicht met links een ruïne en huizen en rechts twee converserende mannen. Beide schilderijen zijn voorzien van een vol houten lijst met vergulde ornamenten uit ca. 1800. Deze lijsten zijn recentelijk gerestaureerd door Johan Rijken van Restauratie Atelier Divitis te Maastricht.


Een Rotterdamse schilder in Utrecht

 


Portret van Herman Saftleven in Cornelis de Bie’s ‘Gulden Cabinet’ uit 1662.
Afbeelding: The National Gallery Londen.


Herman Saftleven was afkomstig uit een getalenteerde schilderfamilie. Evenals zijn broer Cornelis (ca. 1607 - 1681) werd hij opgeleid door zijn vader Herman Hermans Saftleven (? - 1627). Op 23 jarige leeftijd verhuisde Saftleven naar Utrecht, een culturele en artistieke hotspot in de zeventiende eeuw.

In die tijd had iedereen die het zich kon veroorloven wel één of meer schilderijen aan de muur hangen. Sommige huizen hingen er zelfs mee vol. Omdat de markt zo groot was - in de Gouden Eeuw waren duizenden schilders werkzaam in de Nederlandse Republiek - kozen veel schilders ervoor zich te specialiseren in één of meerdere genres. Saftleven schilderde in zijn vroege jaren vooral boereninterieurs, waarin hij stillevens met koperwerk en andere voorwerpen integreerde.




Herman Saftleven, Interieur met rokende man en werkende vrouw, 1634, olie op paneel, Hermitage Sint Petersburg (Rusland). Gesigneerd en gedateerd: Hermanus Saft Leven f. 1634.

Cornelis Saftleven in Rotterdam schilderde veel rustieke interieurs en hij zal zeker invloed hebben gehad op het werk van zijn jongere broer. Rond 1633-34 werkten de broertjes regelmatig samen.

In de bovenstaande compositie gaat de aandacht uit naar de opeenstapeling van koperwaar en andere huiselijke objecten aan de linkerkant van het schilderij, waarbij de nadruk ligt op de stofuitdrukking (de textuur van het afgebeelde materiaal).


Landschappen

Later in zijn carrière ontplooide Saftleven zich als schilder van landschappen. Hij reisde in Duitsland en maakte schetsen langs de oevers van de Rijn en de Moezel. De uitzichten inspireerden hem tot het schilderen van riviergezichten. Daarin verwerkte hij vaak elementen die er in de werkelijkheid niet waren of die niet pasten bij de context van zijn tijd. Zo combineerde hij Rijnlandse landschappen met de Utrechtse Domtoren.***


Herman Saftleven, Rijnlands fantasielandschap, 1650, olie op doek, privé verzameling. Afbeelding: Web Gallery of Art.



Herman Saftleven, Christus predikt vanuit de Petrus’ boot, 1667, olie op paneel, National Gallery London. Afbeelding: Web Gallery of Art.

Saftleven schilderde veel heuvelachtige landschappen met rivieren, mensen en ruïnes. Dit type kleurrijk landschap met veel detaillering is gebaseerd op de Vlaamse traditie van landschapschilderen, vertegenwoordigd door onder andere Jan Brueghel de Oude (1568 - 1625).


Zware beschadigingen

De twee houten lijsten van de schilderijen waren ernstig beschadigd. Daarom besloot Stichting Bonhomme-Tielens om de werken te laten restaureren. De restaurateur Johan Rijken rapporteerde breuken en scheuren in alle ornamenten. Door slijtage waren delen van de ornamenten zo vervormd dat het reliëf was verdwenen. Kleine onderdelen waren zelfs afgebroken en niet meer aanwezig.



 

 

Foto's vóór de restauratie

De tien stappen van het restauratieproces

Hoe gaat een restaurateur te werk?

1. Reinigen lijsten: door een droge oppervlaktereiniging met gum- granulaat heeft Rijken stof en vuil verwijderd. Hierdoor werd duidelijk dat onder de vuillaag verschillende beschadigingen en overschilderingen schuilgingen;
2. Losse onderdelen verwijderen: de (passende) los zittende stukjes ornament zijn voorzichtig verwijderd en gemarkeerd;
3. Verwijderen van oude restauraties: slecht uitgevoerde restauraties zijn verwijderd;
4. Originele vorm herstellen en de breuk in de houtverbinding lijmen:
a. Er is een siliconenmal gemaakt van een gaaf en origineel hoekornament;
b. Met deze mal werden de ontbrekende onderdelen vervaardigd die de lacunes in de ornamenten moesten opvullen. Alle lacunes werden in eerste instantie met origineel materiaal opgevuld. De delen die daarna overbleven, werden met delen van nieuw gegoten ornamenten aangevuld. In deze fase werden originele loszittende reepjes bladgoud met vulmiddel terug gelijmd met dierlijke warme lijm;
c. Er werd een mengsel van rode bolus met dierlijke warme lijm als grondering aangebracht op de ornamenten;
d. Het geheel werd verguld met bladgoud;
e. Retouches in de vorm van donkere tinten werden aangebracht in de diepere delen van de ornamenten om daarmee meer diepte te creëren. Zo wist Rijken te voorkomen dat de lijst er als nieuw uitziet. Het was namelijk belangrijk om de oorspronkelijke uitstraling van ouderdom te behouden;
5. Tot slot werden de beschilderde koperplaten samen met het kartonnen bord en de houten achterwanden in de lijsten teruggeplaatst.


 

 

Foto's ná de restauratie

Wist u dat?

1. Herman Saftleven een kleine rol speelt in het verhaal ‘Stad in storm’ van Thea Beckman? De hoofdpersoon, Hans Stevenszoon Ortelius, ontvangt in het boek schilderlessen van Herman Saftleven:

“Herman saftleven was in die jaren de beste schilder in Utrecht. In Amsterdam leken de kunstenaars uit de bomen te vallen, kant en klaar, overlopend van talent. Maar dat kwam natuurlijk omdat veel kunstenaars, nadat ze hun opleiding ergens anders hadden ontvangen, naar de rijke koopmansstad trokken omdat ze daar de beste kansen op een goed bestaan hadden. De Rotterdammer Saftleven echter had Utrecht verkozen en onze stad mocht terecht trots op hem zijn.”
p. 69 (druk 21)

(Hans tegen zijn vader) “O toe, alsjeblieft! Herman Saftleven neemt leerlingen aan, heb ik gehoord. En hij is geweldig, vader. Ik heb schilderijen van hem gezien... prachtige landschappen. En dan zijn tekeningen! Willem Hofman, de kunsthandelaar, heeft ze in zijn winkel. Zo’n verrukkelijke lijnvoering en dan zijn bomen... ze leven echt!”
p. 69 (druk 21)

2. Herman Saftleven de gevolgen van de orkaan van 1 augustus 1674 in en rondom Utrecht heeft gedocumenteerd? Hij maakte tekeningen van ingestorte boerderijen en woningen. Met name de tekeningen van de ingestorte Dom zijn zeer bekend geworden. Hij verkocht de serie in 1682 aan het stadsbestuur voor 250 gulden. Sindsdien worden ze bewaard in het Utrechts Archief.



Herman Saftleven, Tornado heeft de Domkerk getroffen, 1674
Afbeelding: Het Utrechts Archief


Citaat uit de Oprechte Haerlemse Saterdaegse Courant:
"...den hemel stont gedurigh in licht en vlam, en 't was schrickelick
den donder en vreesselycke winden te hooren, dat verselt wierdt met het
nederstorten van schoorsteenen, daecken, gevels ende toornen, dat ieder
een ongemeene verbaestheyt aenbracht, en dat heeft veele van een
aertbevingh doen spreecken: de kerck van den Dom tot het choor toe lagh
met pylaren en al ten half achten al onder de voet als een puynhoop,
sonder dat de Domtoorn eenigsints beschadigt is..."




* Sinds 1997 biedt Museum aan het Vrijthof onderdak aan de collectie
Bonhomme Tielens. De basis voor deze door de Stichting Bonhomme Tielens
beheerde collectie is gelegd door mevrouw Eras-Bonhomme. Sedert 1997 is
de collectie op belangrijke punten uitgebreid door de Stichting Bonhomme
Tielens. Met name de collectie 18e eeuws Maastrichts zilver en
uurwerken is dankzij aankopen versterkt.

** Door D.J.A. Westerhuis (2009)

*** Zie bijvoorbeeld: https://rkd.nl/explore/images/198149 Utrechts
meest bekende bouwwerk staat op de helling van een rivierdal.

YouTube LinkedIn Twitter Facebook